माओवादी दोलखाको जिल्ला भेला : युवा पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरणको पाठशाला

युवा कुनै पनि राष्ट्रको मेरुदण्ड मानिन्छन्। उनीहरू समाजलाई नयाँ दिशातर्फ डोर्याउने ऊर्जाशील शक्ति हुन्। युवाको सक्रियता बिना कुनै पनि राष्ट्रले दीर्घकालीन प्रगति गर्न सक्दैन। राजनीति भनेको केवल नीतिगत बहस र पद प्राप्तिको माध्यम मात्र होइन, समाज रूपान्तरणको प्रमुख साधन हो। त्यसैले, युवाको सहभागिता राजनीति भित्र अपरिहार्य हुन्छ। इतिहास हेर्दा प्रायः प्रत्येक ठूलो सामाजिक वा राजनीतिक आन्दोलनमा युवाहरू अग्रभागमा रहेका देखिन्छन्। नेपालमा २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनदेखि २०४६ र महान जनयुद्ध, २०६२/६३ का जनआन्दोलन, मधेश आन्दोलन, विभिन्न जातीय र पहिचानको आन्दोलनसम्म युवाको निर्णायक योगदान रह्यो। यही कारण, युवालाई राजनीतिबाट अलग गरेर सोच्न सकिँदैन।

चिनियाँ क्रान्तिकारी नेता माओ त्सेतुङले युवालाई क्रान्तिको इन्जिन भनेका थिए। उनका विचारमा, नयाँ पुस्ताले पुरानो समाजलाई बदल्ने र नयाँ समाज निर्माण गर्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी बोकेको हुन्छ। माओका अनुसार, युवावर्ग साहसी, आदर्शवादी र जोखिम लिन तयार हुने शक्ति भएकाले परिवर्तनकारी आन्दोलनको अगुवाइ उनीहरूले गर्नै पर्छ। उनले भनेका थिए कि युवाको सहभागिता बिना समाजवादी आन्दोलन अधुरो हुन्छ। माओवादी आन्दोलनमा पनि यही विचारको प्रभाव प्रष्ट देखिन्छ, जसले युवालाई जिम्मेवारी दिन्छ, संगठनात्मक प्रशिक्षण मार्फत नेतृत्वमा उतार्छ र राजनीतिक भविष्यको आधार युवाकै काँधमा राख्छ।

नेपालको वर्तमान राजनीतिक संरचना हेर्दा जनसंख्याको ठूलो हिस्सा युवा भए पनि नेतृत्व तहमा उनीहरूको उपस्थिति न्यून छ। हाल नेपालमा करिब ४० प्रतिशत भन्दा बढी जनसंख्या १६ देखि ४० वर्षको बीचमा पर्छ। तर संसदमा ४० वर्ष मुनिका सांसदको संख्या १५ प्रतिशत हाराहारीमा मात्र सीमित छ। यो अन्तरले नेपाली राजनीतिको कमजोर पक्ष प्रष्ट पार्छ। युवाले सडक र आन्दोलनमा अग्रणी भूमिका खेले पनि नेतृत्वमा प्रवेश गर्ने अवसर भने पुराना पुस्ताले नै नियन्त्रण गरिरहेको देखिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले पनि देखाउँछ कि युवा राजनीति रूपान्तरणको प्रमुख आधार हुन्। भारतमा जनसंख्याको करिब ६५ प्रतिशत हिस्सा ३५ वर्ष मुनि पर्छ । तर त्यहाँको संसदमा ३० वर्ष मुनिका सांसद पाँच प्रतिशतभन्दा कम छन्। यसले भारतीय राजनीतिमा युवाको उपस्थिति अझै सीमित रहेको संकेत गर्छ, यद्यपि युवाहरू सामाजिक आन्दोलनमा भने निकै सक्रिय छन्। चीनमा भने युवालाई नेतृत्वमा ल्याउने प्रष्ट अभ्यास देखिन्छ। त्यहाँको कम्युनिस्ट पार्टीमा ‘युवा लिग’ बाट आएका नेताहरूको संख्या उल्लेख्य छ र राष्ट्रिय जनप्रतिनिधि सभामा ४० वर्ष मुनिका प्रतिनिधिहरूको अनुपात करिब १५ प्रतिशत छ। यूरोपमा युवाको राजनीतिक सहभागिता तुलनात्मक रूपमा उच्च छ। उदाहरणका लागि, फिनल्यान्डमा ३४ वर्षमै सना मरिन प्रधानमन्त्री बनेकी थिइन्। यूरोपेली संसदमा करिब ३० प्रतिशत प्रतिनिधिहरू ४० वर्षभन्दा कम उमेरका छन्।

अफ्रिकी महादेशमा करिब ७० प्रतिशत जनसंख्या ३५ वर्ष मुनि भए पनि युवाको नेतृत्वमा पहुँच निकै कम छ। युगान्डाका राष्ट्रपति युवेरी मुसेभेनीले भने ३० वर्षकै उमेरमा सशस्त्र आन्दोलनमार्फत सत्ता कब्जा गरेर युवाको सम्भावना देखाएका थिए। तर अहिलेको सन्दर्भमा अफ्रिकी संसदहरूमा १० प्रतिशतभन्दा कम मात्र युवा उपस्थित छन्।
यी तथ्यहरूले के देखाउँछन् भने युवाले आन्दोलन र परिवर्तनमा निर्णायक योगदान त दिएका छन्, तर नेतृत्वमा पहुँच भने अझै सीमित छ। यही सन्दर्भमा नेपालमा माओवादी केन्द्रले जिल्लास्तरदेखि नै युवालाई जिम्मेवारीसहित नेतृत्वमा ल्याउने अभ्यासलाई विशेष मान्यता दिन सकिन्छ। दोलखामा हुन लागेको जिल्ला भेला यसकै उदाहरण हो। यो भेला केवल संगठनात्मक समीक्षा र कार्यदिशा निर्धारणमा सीमित हुने छैन, यसले नेतृत्व हस्तान्तरणको संस्कृतिलाई अभ्यासमा उतार्नेछ।

नेपालको राजनीतिमा माओवादी आन्दोलन एउटा निर्णायक ऐतिहासिक मोड हो। यस आन्दोलनले केवल राज्यसत्ता परिवर्तन गरेन, सामाजिक असमानता, वर्गीय विभाजन र संरचनागत शोषणविरुद्ध व्यापक प्रश्न उठायो। माओवादी युद्धको लामो यात्रामा देखिएको साहस, त्याग र जनतालाई संगठित गर्ने शैलीलाई बुझ्दा यसभित्र क्रान्तिकारी नायक चे ग्वेराको प्रेरणा स्पष्ट झल्किन्छ।

चे ग्वेरा ल्याटिन अमेरिकी समाजको गरिबी र असमानताबाट विद्रोह गर्दै उठेका नेता थिए। उनी मूलतः डाक्टर भए पनि व्यक्तिगत आराम र जीवन सुरक्षित पार्ने बाटो रोजेनन्, बरु उत्पीडित जनताको मुक्तिको लागि क्रान्तिको बाटो रोजे। यही बिन्दु नेपालका माओवादी आन्दोलनसँग मिल्छ। यहाँका युवाले व्यक्तिगत सुविधा वा भविष्यको सुरक्षित करियरलाई त्यागेर बन्दुक बोकेर युद्धमा होमिनु, गाउँगाउँमा जनसेना संगठन गर्नु र “जनताको सत्ता” निर्माण गर्ने प्रयास गर्नु—यी सबैमा चे ग्वेराको संघर्ष र त्यागको प्रतिबिम्ब देखिन्छ।
माओवादी आन्दोलनमा युवाको ठूलो जमात अग्रभागमा थियो। यसलाई चेले दिएको “युवा नै क्रान्तिको इन्जिन हुन्” भन्ने विचारसँग जोड्न सकिन्छ। चे जस्तै, नेपाली युवाहरूले पनि पुरानो राज्यव्यवस्थालाई चुनौती दिँदै नयाँ समाज निर्माणको जिम्मेवारी आफ्नो काँधमा लिए। युद्धका कठिन परिस्थितिमा समेत आदर्शलाई अँगाल्ने, सामूहिक लक्ष्यका लागि व्यक्तिगत जीवनलाई सस्तो ठान्ने प्रवृत्ति चेको विचारधाराबाट प्रेरित छ।

चे ग्वेराको अर्को महत्त्वपूर्ण सन्देश अन्तर्राष्ट्रियता हो। उनले क्युबाको क्रान्ति सफल भएपछि मात्र सन्तुष्ट भएनन्, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकामा पनि विद्रोह फैलाउने प्रयास गरे। यसले देखाउँछ कि उत्पीडनविरुद्धको संघर्ष केवल एक देश वा सीमाभित्र सीमित हुँदैन। माओवादी आन्दोलनले पनि यही अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्तिकारी भावना आत्मसात् गर्‍यो। उनीहरूले आफ्नो आन्दोलनलाई केवल सशस्त्र युद्धको सीमित दृष्टिमा मात्र होइन, विश्वव्यापी शोषण र साम्राज्यवादविरुद्धको संघर्षसँग पनि जोडेर व्याख्या गरे।

यद्यपि, चे ग्वेराको गुरिल्ला युद्ध अन्ततः पराजित भयो र उनले जीवन गुमाए, तर उनले देखाएको आदर्श आज पनि जीवित छ। नेपालमा पनि माओवादी युद्ध शान्ति प्रक्रियामा परिणत भयो। तर चेले जस्तै, यहाँका माओवादीहरूले पनि इतिहासमा त्याग र बलिदानको नयाँ अध्याय लेखे। उनीहरूले संरचनागत असमानता हटाउने, जनतालाई राजनीतिक रूपमा सचेत गर्ने र उत्पीडित वर्गलाई आत्मविश्वासी बनाउने काम गरे।

माओवादी आन्दोलन र चे ग्वेराको प्रेरणाबीचको समानता के हो भने दुवैले युवालाई केन्द्रमा राखे, अन्यायविरुद्ध विद्रोहलाई जीवनको प्रमुख उद्देश्य बनाए र व्यक्तिगतभन्दा सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिए। फरक के छ भने चेको सपना अधूरो रह्यो भने नेपालमा माओवादी आन्दोलनले युद्धपछि शान्ति र राज्यपुनर्निर्माणको बाटो समाते। तर दुवैको इतिहासले देखाउँछ—साँचो परिवर्तन केवल साहस, त्याग र जनताको विश्वासमार्फत सम्भव हुन्छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, युवाविना राजनीति र परिवर्तन दुबै अधुरो हुन्छ। माओका विचारहरू केवल चीनकै लागि होइन, आज पनि नेपाल र विश्वभर प्रासंगिक छन्। नयाँ पुस्ताको नेतृत्व क्षमतालाई स्वीकार नगरेसम्म समाज रूपान्तरण र लोकतन्त्रको गहिरो अभ्यास सम्भव हुँदैन। नेपालमा माओवादी केन्द्रले युवालाई नेतृत्वमा ल्याउने अभ्यासले परम्परागत दलहरूलाई पनि नयाँ पाठ सिकाउनेछ। दोलखामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) ले आगामी भदौ ४ गते चरिकोटमा आयोजना गर्न लागेको जिल्ला भेला पार्टीको नियमित गतिविधि मात्र नभई, नयाँ पुस्तालाई राजनीतिक नेतृत्वमा अग्रसर गराउने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा देखिएको छ ।

दोलखाको राजनीतिक इतिहासमा माओवादीसंगै नेपाली कांग्रेस र एमाले सशक्त प्रतिस्पर्धी शक्तिहरूका रूपमा रहँदै आएका छन् । तर पछिल्लो समय माओवादी केन्द्रले युवावर्गलाई अगाडि ल्याउने रणनीति अपनाएर फरक अभ्यास प्रस्तुत गरेको छ। जहाँ कांग्रेस र एमाले अझै पुराना नेताहरूको वरिपरि घुमिरहेका छन्, त्यहाँ माओवादी केन्द्रले युवालाई अग्रभागमा ल्याउन थालेको छ। केन्द्रीय नेतृत्व छाडेर जिल्ला नेतृत्वकै सन्दर्भमा कुरा गर्दा माओवादीका ज्योति श्रेष्ठ र सन्तोष केसीको तुलनामा एमालेका नरबहादुर श्रेष्ठ र स्वयमबहादुर खड्का तथा कांग्रेसका बर्मा लामा र अर्जुन शिवाकोटी, छवी लामाहरु बुबा पुस्ताका नेताहरु हुन् ।

माओवादी केन्द्रको यो जिल्ला भेला केवल संगठनात्मक समीक्षा वा औपचारिक कार्यसूचीमा सीमित रहने छैन। यसबाट भविष्यको दिशा र नेतृत्व संरचनामा युवाको भूमिका अझ सशक्त हुने संकेत देखिन्छ। पार्टीले नेतृत्वको प्राकृतिक हस्तान्तरणलाई सहज बनाउन युवालाई जिम्मेवारी दिने, उनीहरूको क्षमता परीक्षण गर्ने र संगठन सञ्चालनमा प्रत्यक्ष संलग्न गराउने तयारी गरेको छ। यसैले यो भेला युवालाई राजनीति गर्ने मात्र होइन, जिम्मेवारी सम्हाल्ने पाठशाला बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
भेलामा संगठनात्मक समीक्षा गर्दै पार्टीले अघिल्ला अनुभवहरूको मूल्यांकन गर्नेछ। त्यसमार्फत कमजोरी सच्याउने, बलियो पक्षलाई अझ सुदृढ बनाउने र जनस्तरमा उपस्थितिलाई मजबुत बनाउन नयाँ रणनीति तय गरिनेछ। ग्रामीण भेगदेखि शहरी क्षेत्रमा फैलिएको युवा चेतनालाई संगठित रूपमा राजनीतिमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास यस भेलाको प्रमुख सन्देश बन्न सक्छ।

दोलखामा माओवादी केन्द्रले युवालाई नेतृत्वमा ल्याउने अभ्यासले स्थानीय राजनीतिमा नयाँ ऊर्जा भरेको छ। यहाँका युवाहरू राजनीति र सामाजिक मुद्दाप्रति सजग भएका छन्। उनीहरूलाई जिम्मेवारीसहित पार्टी नेतृत्वमा ल्याउनु भनेको केवल संगठनको भविष्य सुरक्षित गर्ने मात्र होइन, नयाँ पुस्तालाई राज्य निर्माणको यात्रामा सहभागी गराउने दीर्घकालीन लगानी हो।

यसरी हेर्दा, चरिकोटमा हुने माओवादी केन्द्रको जिल्ला भेला केवल दलभित्रको नियमित कार्यक्रमा सीमित हुने छैन। यो भेला संगठनात्मक समीक्षा र कार्यदिशा निर्धारणको माध्यम त हुनेछ नै, तर त्यसभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यसले युवालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने पाठशाला को रूपमा आफ्नो ऐतिहासिक महत्त्व स्थापित गर्नेछ। परम्परागत दलहरू अझै पुराना अनुहारमै निर्भर देखिएका बेला, माओवादी केन्द्रले प्रस्तुत गरेको यो अभ्यासले दोलखाको राजनीतिलाई मात्र होइन, मुलुककै राजनीतिक संस्कृतिलाई नयाँ दिशातर्फ डोर्याउने सम्भावना बोकेको छ।
(लेखक विनोद घिमिरे नेकपा (माओवादी केन्द्र) बैतेश्वरका पालिका सचिव हुन् ।)